W jakich najbardziej nietypowych miejscach stosuje się przenośne detektory gazów? Od kopalni i kanałów po statki, silosy i opuszczone szyby naftowe
Przenośny detektor gazów kojarzy się najczęściej z rafinerią, oczyszczalnią ścieków albo wejściem do zbiornika. W praktyce urządzenia te pracują również setki metrów pod ziemią, w kanałach kablowych, silosach, ładowniach statków, studniach, tunelach i przy opuszczonych szybach naftowych. W każdym z tych miejsc problem jest podobny: atmosfera może zmienić się szybciej, niż człowiek zdąży rozpoznać zagrożenie. Szczególnym przykładem jest górnictwo, dla którego powstała specjalna wersja MSA ALTAIR 4X Mining Multigas Detector z sensorem katalitycznym zoptymalizowanym do wykrywania metanu.
Detektor gazów nie jest urządzeniem wyłącznie dla przemysłu chemicznego
Kiedy mówimy o przenośnej detekcji gazów, pierwszym skojarzeniem są zazwyczaj zakłady chemiczne, rafinerie, gazownie, oczyszczalnie ścieków i instalacje przemysłowe. To środowiska, w których ryzyko uwolnienia substancji niebezpiecznych jest oczywiste.
Znacznie ciekawsze są jednak miejsca, w których zagrożenie gazowe jest mniej intuicyjne.
Niebezpieczna atmosfera może pojawić się wszędzie tam, gdzie istnieje choć jeden z następujących mechanizmów:
- rozkład substancji organicznych,
- fermentacja,
- spalanie,
- wyciek paliwa lub czynnika technologicznego,
- utlenianie materiału,
- wypieranie tlenu przez inny gaz,
- uwalnianie gazu z górotworu,
- gromadzenie produktów reakcji chemicznych,
- praca silników spalinowych w ograniczonej przestrzeni,
- ograniczona albo nieskuteczna wentylacja.
Z punktu widzenia fizjologii człowieka nie ma znaczenia, czy niedobór tlenu wystąpił w zaawansowanym reaktorze chemicznym, w silosie z ziarnem czy w zapomnianej studzience telekomunikacyjnej.
Podobnie sensor metanu nie interesuje się tym, czy CH4 pochodzi z kopalni węgla, rozkładu osadów ściekowych, instalacji gazowej czy składowiska odpadów. Jeżeli gaz dotrze do elementu pomiarowego w odpowiednim stężeniu, detektor powinien zareagować zgodnie ze swoją charakterystyką.
Dlaczego właśnie przenośny detektor?
Stacjonarny system detekcji ma ogromną przewagę w miejscach, które wymagają ciągłego monitorowania 24 godziny na dobę. Istnieje jednak duża grupa zadań, których nie da się efektywnie zabezpieczyć wyłącznie za pomocą czujników zamontowanych na stałe.
Pracownik utrzymania ruchu może w ciągu jednej zmiany przemieszczać się pomiędzy kilkunastoma obszarami. Ratownik wchodzi w strefę, w której wcześniej nie wykonywano żadnych pomiarów. Technik może otworzyć studzienkę raz na kilka miesięcy. Załoga statku może potrzebować kontroli atmosfery konkretnego zbiornika przed wejściem.
W takich przypadkach przenośny miernik zapewnia podstawową korzyść:
punkt pomiarowy porusza się razem z człowiekiem lub razem z sondą pomiarową.
Takie urządzenie może więc służyć zarówno jako osobisty alarm ostrzegający użytkownika, jak i narzędzie do kontroli atmosfery przed rozpoczęciem pracy.
1. Kopalnia podziemna – jedno z najbardziej wymagających środowisk dla elektroniki
Jednym z najbardziej interesujących zastosowań przenośnej detekcji pozostaje górnictwo podziemne.
Warunki są tu wyjątkowo trudne:
- ograniczona wentylacja lokalna,
- duże odległości od powierzchni,
- pył,
- wilgoć,
- uderzenia mechaniczne,
- drgania,
- zmiany temperatury,
- możliwość uwalniania gazów z górotworu,
- potencjalne strefy zagrożenia wybuchem.
W literaturze naukowej dotyczącej monitoringu atmosfery w głębokich kopalniach wskazuje się, że geometria wyrobisk oraz koszty i złożoność wentylacji sprawiają, że lokalna jakość powietrza może zmieniać się w sposób istotny dla bezpieczeństwa. Z tego względu osobiste i przenośne urządzenia pomiarowe są istotnym uzupełnieniem infrastruktury kopalnianej.
Metan – gaz, który zmienił historię bezpieczeństwa górnictwa
W kopalniach węgla jednym z najważniejszych zagrożeń pozostaje metan CH4.
Gaz może uwalniać się z górotworu i gromadzić w mieszaninie z powietrzem. Problem polega na jego palności oraz możliwości powstania atmosfery zdolnej do gwałtownego spalania lub wybuchu.
Metan jest przy tym bezbarwny. Nie można więc oczekiwać, że pracownik rozpozna jego niebezpieczne stężenie poprzez obserwację otoczenia.
W praktyce właśnie górnictwo było jedną z branż, które wymusiły rozwój bardzo niezawodnych metod wykrywania gazów palnych.
Specjalna wersja MSA ALTAIR 4X Mining
Bardzo ciekawym przykładem urządzenia skonstruowanego z myślą o takim środowisku jest MSA ALTAIR 4X Mining Multigas Detector.
Nie jest to po prostu standardowy miernik przemysłowy z dopiskiem „Mining”.
Oficjalna dokumentacja MSA Safety wskazuje, że wersja górnicza wykorzystuje technologię czujników XCell z konstrukcją ASIC, a zastosowany sensor katalityczny gazów palnych został zoptymalizowany do metanu w celu uzyskania zwiększonej stabilności w czasie. Urządzenie przeznaczone jest do zastosowań górniczych i może monitorować atmosferę pod kątem gazów palnych, tlenu i odpowiednich gazów toksycznych zależnie od konfiguracji.
Co mierzy górniczy ALTAIR 4X?
Dostępne konfiguracje zależą od rynku i konkretnego numeru katalogowego.
Oficjalny katalog MSA Safety wymienia między innymi konfigurację numer 10125912 mierzącą CH4, O2 i CO oraz warianty zawierające dodatkowo NO2. MSA wskazuje też zastosowanie miernika do kontroli LEL, tlenu, CO i H2S w rodzinie wersji górniczych.
Przykładowy MSA ALTAIR 4X Mining 10125914 jest oferowany w konfiguracji CH4/O2/CO/NO2.
To ważne, ponieważ w kopalni nie chodzi wyłącznie o metan.
Problemy mogą dotyczyć również:
- niedoboru tlenu,
- tlenku węgla,
- siarkowodoru w określonych środowiskach,
- dwutlenku azotu w zależności od rodzaju prac i konfiguracji miernika.
Dlaczego sensor metanu w wersji górniczej jest tak interesujący?
Standardowy kanał LEL jest projektowany do kontroli gazów palnych, ale odpowiedź różnych technologii sensorowych na poszczególne substancje nie musi być identyczna.
W kopalni metan nie jest jednym z wielu potencjalnych węglowodorów występujących w procesie. Jest jednym z podstawowych gazów determinujących bezpieczeństwo wyrobiska.
Dlatego MSA Safety wyraźnie opisuje sensor katalityczny ALTAIR 4X Mining jako zoptymalizowany dla CH4.
Ma to znaczenie zarówno dla charakterystyki odpowiedzi, jak i długoterminowej stabilności pomiaru.
Aprobaty górnicze nie są dodatkiem marketingowym
Urządzenie pracujące w kopalni może znajdować się w potencjalnej atmosferze wybuchowej. Zwykły miernik elektroniczny nie może zostać automatycznie uznany za odpowiedni tylko dlatego, że posiada sensor metanu.
Znaczenie ma dokładna wersja produktu i jej dopuszczenia.
MSA Safety wymienia dla rodziny ALTAIR 4X Mining zależne od wariantu aprobaty i standardy, w tym IECEx, SANS, MSHA oraz PA DEP. Producent jednoznacznie zaznacza przy tym, że dopuszczenia mogą się różnić zależnie od konfiguracji, numeru części i kraju oraz że należy sprawdzać konkretną etykietę aprobaty.
To szczególnie istotne dla polskiego użytkownika. Certyfikacja albo dopuszczenie dotyczące urządzenia przeznaczonego na rynek amerykański nie powinny być automatycznie utożsamiane z wymaganiami obowiązującymi w polskiej kopalni.
MSHA – dlaczego oznaczenie pojawia się przy ALTAIR 4X Mining?
Na rynku amerykańskim dostępne są wersje związane z wymaganiami MSHA, czyli Mine Safety and Health Administration.
Przykładem jest MSA ALTAIR 4X Mining 10125914, opisywany jako wersja MSHA do pomiaru CH4, O2, CO i NO2.
Inna oficjalna konfiguracja, MSA ALTAIR 4X Mining 10125913, przeznaczona jest do pomiaru CH4, O2 i CO, a producent podaje dla niej klasyfikacje dotyczące bezpieczeństwa iskrobezpiecznego dla określonych klas atmosfer niebezpiecznych.
Najważniejszy wniosek jest praktyczny:
kupując detektor do zastosowania górniczego, dobiera się nie „model”, ale dokładną konfigurację wraz z właściwym dopuszczeniem dla konkretnego zastosowania i jurysdykcji.
Wytrzymałość w kopalni jest częścią bezpieczeństwa
Przenośna elektronika w warunkach górniczych może zostać uderzona o skałę, konstrukcję stalową, maszynę lub posadzkę. Do urządzenia dociera pył i wilgoć, a obsługa może odbywać się w rękawicach i ograniczonej widoczności.
Dlatego odporna konstrukcja nie jest dodatkiem estetycznym.
MSA Safety opisuje ALTAIR 4X Mining jako urządzenie o wysokiej odporności na wodę, kurz i uderzenia. Rodzina posiada również funkcje MotionAlert i InstantAlert, które rozszerzają możliwości alarmowania poza samą detekcję gazu.
MotionAlert – kiedy problemem nie jest tylko gaz
MotionAlert jest interesującą funkcją szczególnie przy pracy indywidualnej lub w trudnym środowisku.
Jeśli użytkownik pozostaje bez ruchu, urządzenie może wygenerować alarm ostrzegający otoczenie.
Nie jest to pomiar gazu, ale rozszerzenie funkcji bezpieczeństwa osobistego.
Podobnie InstantAlert umożliwia użytkownikowi ręczne uruchomienie alarmu w sytuacji, w której zagrożenie zostało zauważone, ale nie musi jeszcze wynikać z przekroczenia progu któregoś sensora. MSA Safety wymienia obie funkcje w specyfikacji platformy górniczej.
2. Opuszczone kopalnie ropy naftowej – detekcja w miejscu, które stało się zabytkiem
Jeszcze bardziej nietypowe zastosowanie można znaleźć w polskich Karpatach.
Dawne szyby i kopalnie ropy naftowej mogą być dziś traktowane jako zabytki historii przemysłu, ale fizyka gazu nie przechodzi na emeryturę razem z instalacją.
Badania dotyczące historycznych kopalń ropy i gazu w regionie podkarpackim wskazują na możliwość występowania metanu i H2S w otoczeniu dawnych szybów oraz otworów naftowych. Autorzy wskazali wykorzystanie przenośnego detektora wielogazowego jako sposobu monitorowania stref ryzyka zatrucia siarkowodorem oraz zapłonu lub wybuchu metanu.
To doskonały przykład zastosowania, w którym klasyczny sprzęt przemysłowy staje się narzędziem ochrony podczas:
- prac archeologii przemysłowej,
- inwentaryzacji dawnych obiektów,
- prac geologicznych,
- zabezpieczania zabytków techniki,
- monitorowania tras turystyki industrialnej.
Szczególnie niebezpieczne byłoby założenie, że skoro kopalnia nie pracuje od dziesięcioleci, to zagrożenie gazowe również przestało istnieć.
3. Kanały telekomunikacyjne i kablowe
Studzienka telekomunikacyjna nie kojarzy się z zakładem chemicznym. Mimo to jest klasycznym przykładem miejsca, w którym atmosfera może wymagać sprawdzenia przed wejściem.
Gaz może przedostać się do kanału z gruntu lub sąsiedniej infrastruktury. Jednocześnie słaba naturalna wentylacja sprzyja kumulacji zanieczyszczeń.
Potencjalnym problemem może być:
- niedobór O2,
- metan,
- H2S,
- CO zależnie od źródeł w otoczeniu,
- inne gazy wynikające z lokalnej infrastruktury.
Przenośny detektor z pompą pozwala pobrać próbkę przed zejściem człowieka do studzienki.
I właśnie to jest jeden z najważniejszych sposobów wykorzystania miernika: człowiek nie musi wejść w potencjalnie niebezpieczną atmosferę tylko po to, żeby dowiedzieć się, że była niebezpieczna.
4. Silosy i magazyny produktów sypkich
Silos zbożowy jest kolejnym przykładem obiektu, który na pierwszy rzut oka nie wygląda jak miejsce wymagające monitoringu gazów.
Tymczasem zachodzące w materiale procesy biologiczne mogą wpływać na skład atmosfery. Dodatkowo zamknięta geometria obiektu ogranicza wymianę powietrza.
Zależnie od produktu, procesu i warunków magazynowania potencjalne problemy mogą dotyczyć:
- zmniejszonej koncentracji O2,
- CO2,
- produktów fermentacji,
- gazów powstających w procesach rozkładu,
- niebezpiecznej atmosfery związanej z konkretnym materiałem.
Przenośny detektor powinien być tutaj dobierany do faktycznie zidentyfikowanych zagrożeń. Standardowa konfiguracja O2/LEL/CO/H2S nie jest automatycznie odpowiednia dla każdego silosu.
5. Ładownie, zbiorniki balastowe i wnętrza statków
Statek jest w praktyce zbiorem wielu przestrzeni ograniczonych umieszczonych wewnątrz jednej konstrukcji.
Znajdują się tam między innymi:
- zbiorniki paliwa,
- zbiorniki balastowe,
- ładownie,
- maszynownie,
- kanały technologiczne,
- pomieszczenia o ograniczonej wentylacji.
W zastosowaniach morskich przenośne detektory są wykorzystywane zarówno do kontroli atmosfery przed wejściem do zamkniętej przestrzeni, jak i do ochrony osobistej członków załogi. Rozwiązania morskie często monitorują O2, LEL, H2S i CO oraz, zależnie od aplikacji, dodatkowe substancje.
Z punktu widzenia użytkownika szczególnie ważne jest rozróżnienie pomiędzy pomiarem wykonywanym z zewnątrz a detektorem noszonym podczas pracy.
6. Okrętowa przestrzeń po przewożonym ładunku
Nietypowość zastosowań morskich staje się jeszcze bardziej widoczna, kiedy uwzględnimy historię ładunku.
Atmosfera ładowni może zależeć od materiału, który znajdował się w niej wcześniej. Oznacza to, że konfiguracji sensora nie powinno się dobierać wyłącznie do statku.
Trzeba dobrać ją także do procesu i możliwych produktów uwalnianych przez ładunek.
To istotne przypomnienie, że określenie „detektor morski” nie opisuje jeszcze tego, jakie gazy urządzenie powinno wykrywać.
7. Oczyszczalnia ścieków – miejsca, do których nikt nie zagląda codziennie
Oczyszczalnie są dobrze znanym zastosowaniem detekcji, ale mniej oczywiste są konkretne punkty pomiarowe.
Miernika może potrzebować pracownik wchodzący do:
- studzienki,
- komory zasuw,
- kanału,
- zbiornika,
- przepompowni,
- komory fermentacyjnej podczas prac serwisowych.
Popularna konfiguracja wielogazowa O2/LEL/CO/H2S jest stosowana w wielu tego typu zadaniach, ponieważ umożliwia kontrolę niedoboru tlenu, toksycznego siarkowodoru oraz atmosfery palnej.
Polski rynek wskazuje urządzenia takie jak MSA ALTAIR 4XR właśnie między innymi do studzienek, kanałów, zbiorników, oczyszczalni ścieków i prac ratowniczych.
8. Składowiska odpadów
Składowisko jest swego rodzaju ogromnym reaktorem biologicznym.
Rozkład substancji organicznych prowadzi do powstawania biogazu zawierającego między innymi metan i CO2. Lokalne warunki mogą różnić się w zależności od części instalacji.
Przenośne detektory wykorzystuje się między innymi przy:
- inspekcjach studni gazowych,
- pracach związanych z kolektorami,
- wejściach do obiektów technicznych,
- serwisowaniu systemu odgazowania,
- pracach utrzymania ruchu.
Również w tym przypadku należy odróżnić miernik bezpieczeństwa osobistego od analizatora przeznaczonego do szczegółowego oznaczania składu biogazu.
9. Kompostownie i instalacje fermentacji
Proces biologiczny może lokalnie zmieniać skład powietrza w sposób znaczący dla pracownika.
W instalacjach fermentacyjnych, kompostowniach i układach produkcji biogazu mogą występować CH4, CO2, H2S oraz inne związki zależne od substratu.
Pracownik otwierający komorę, wykonujący serwis mieszadła albo wchodzący do przestrzeni technologicznej nie powinien przyjmować, że wcześniejsze przewietrzenie automatycznie gwarantuje odpowiednią atmosferę.
10. Browary, winiarnie i zakłady fermentacyjne
Piwo i wino rzadko kojarzą się z detekcją gazową, ale fermentacja generuje CO2.
Dwutlenek węgla może osiągać niebezpieczne koncentracje w nisko położonych lub słabo wentylowanych przestrzeniach.
Szczególnej uwagi mogą wymagać:
- piwnice,
- okolice fermentorów,
- zagłębienia,
- zbiorniki,
- kanały technologiczne.
W takim przypadku typowy detektor czterogazowy bez sensora CO2 nie powinien być automatycznie traktowany jako urządzenie umożliwiające bezpośredni pomiar dwutlenku węgla.
11. Przemysł spożywczy – chłodnie i pomieszczenia z atmosferą modyfikowaną
Nietypowym obszarem są magazyny i linie przemysłu spożywczego wykorzystujące atmosfery modyfikowane.
Gazy technologiczne celowo zmieniają skład atmosfery wokół produktu. Dla człowieka ten sam mechanizm może oznaczać ryzyko niedoboru tlenu.
W zależności od zastosowanej technologii monitorowania mogą wymagać pomieszczenia magazynowe, przestrzenie wokół zbiorników gazów oraz miejsca potencjalnego uwolnienia.
12. Komory kriogeniczne i instalacje ciekłego azotu
Azot nie musi być toksyczny, aby stanowić śmiertelne zagrożenie.
Duże uwolnienie N2 może po prostu wyprzeć tlen z atmosfery.
W takich zastosowaniach kluczowym parametrem może być więc O2, a nie bezpośrednia detekcja azotu.
To ciekawy przykład pokazujący, że detektor gazów nie zawsze musi wykrywać substancję, która spowodowała problem. Może zamiast tego monitorować skutek jej obecności, czyli zmianę zawartości tlenu.
13. Laboratoria wykorzystujące ciekły azot i suche lodowe CO₂
Podobny problem może występować w laboratoriach oraz obiektach wykorzystujących ciekły azot czy suchy lód.
W małym, słabo wentylowanym pomieszczeniu odparowujący gaz może zmienić skład atmosfery.
Dodatkowo CO2 powinno być w odpowiednich scenariuszach monitorowane bezpośrednio, ponieważ prawidłowy lub tylko nieznacznie zmieniony odczyt tlenu nie jest uniwersalnym zamiennikiem pomiaru stężenia dwutlenku węgla.
14. Straż pożarna – pomiar po ugaszeniu pożaru
Przenośny detektor jest potrzebny nie tylko wtedy, kiedy widoczny jest ogień.
Pożar może zostać ugaszony, ale atmosfera nadal może zawierać niebezpieczne produkty spalania.
MSA ALTAIR 4XR jest przez producenta klasyfikowany między innymi dla rynku straży pożarnej; może być konfigurowany do monitorowania gazów palnych, tlenu i gazów toksycznych.
W praktyce ratowniczej znaczenie ma również odporność mechaniczna. Oficjalne dane MSA Safety dla ALTAIR 4XR podają test 25 upadków z wysokości 1,2 m oraz odporność na przypadkowy upadek na beton z 7,5 m. Zakres temperatur roboczych wynosi od -40°C do +60°C.
15. Tunel podczas budowy i remontu
Tunel łączy kilka czynników ryzyka:
- dużą odległość od otwartej przestrzeni,
- ograniczoną wymianę powietrza,
- pracę maszyn,
- możliwość stosowania urządzeń spalinowych,
- roboty gorące,
- lokalne kieszenie gazu.
Pracownik przemieszczający się po tunelu może potrzebować miernika osobistego nawet wtedy, gdy obiekt wyposażony jest w wentylację.
Wentylacja jest środkiem kontrolnym. Detektor pozwala sprawdzić, czy efekt działania wentylacji jest wystarczający w miejscu, w którym aktualnie znajduje się człowiek.
16. Podziemne parkingi i kanały serwisowe
Większość nowoczesnych parkingów posiada własne systemy wentylacji i może być wyposażona w stacjonarny monitoring CO lub innych parametrów.
Inna sytuacja występuje podczas prac serwisowych w:
- kanałach,
- studzienkach odwodnienia,
- zbiornikach retencyjnych,
- szybach technicznych.
Odczyt stacjonarnego sensora zamontowanego kilkadziesiąt metrów dalej nie jest pomiarem atmosfery w konkretnej studzience.
17. Kanały ciepłownicze i komory zaworowe
Kolejnym mało spektakularnym, ale realnym zastosowaniem są podziemne komory infrastruktury miejskiej.
Problemem może być brak odpowiedniej wymiany powietrza albo gaz, który przedostał się z sąsiedniej instalacji lub gruntu.
Dlatego przed zejściem do podziemnej komory warto traktować jej atmosferę jako parametr wymagający rzeczywistej oceny, a nie coś, co można przewidzieć wyłącznie na podstawie przeznaczenia obiektu.
18. Zbiorniki paliwowe po opróżnieniu
„Pusty” zbiornik jest jednym z najbardziej niebezpiecznych językowo określeń w bezpieczeństwie przemysłowym.
Brak cieczy nie oznacza braku jej par.
W zależności od produktu atmosfera może zawierać pary palne albo toksyczne, jednocześnie występując przy nieprawidłowym poziomie O2.
Do takiej przestrzeni nie powinno się wchodzić tylko dlatego, że zbiornik został opróżniony.
Detektor musi być dobrany do substancji, która znajdowała się wewnątrz oraz do możliwej atmosfery powstałej po czyszczeniu lub wentylacji.
19. Cysterny kolejowe i drogowe
Podobny problem występuje przy cysternach.
Podczas przeglądów, czyszczenia, napraw lub przygotowania do pracy można mieć do czynienia z ograniczoną przestrzenią i pozostałościami wcześniejszego ładunku.
Kluczowe jest poznanie historii produktu. Klasyczny miernik czterogazowy nie powinien być automatycznie traktowany jako uniwersalny analizator wszystkich par chemicznych.
20. Kanały technologiczne pod linią produkcyjną
Zakład może posiadać bardzo dobry system stacjonarnej detekcji w hali, a jednocześnie pod posadzką znajdować się przestrzenie, do których żaden ze stacjonarnych sensorów nie ma dostępu.
Kanały mediów, studzienki, tunele instalacyjne i komory technologiczne tworzą lokalne mikrośrodowiska.
To właśnie tam przenośny miernik może być niezbędnym narzędziem utrzymania ruchu.
21. Akcja ratownicza po awarii przemysłowej
Podczas awarii układ zagrożeń może różnić się od tego przewidzianego podczas normalnej produkcji.
Stacjonarne czujniki nadal mogą przekazywać kluczowe informacje, ale zespół ratowniczy będzie się przemieszczał.
Miernik osobisty odpowiada wtedy na inne pytanie:
„Co znajduje się w atmosferze dokładnie tutaj, gdzie jestem teraz?”
Właśnie dlatego rozwiązania MSA ALTAIR łączą detekcję gazów z alarmem optycznym, dźwiękowym i wibracyjnym oraz funkcjami MotionAlert i InstantAlert.
Co łączy wszystkie te nietypowe miejsca?
Kopalnia, browar, statek, studzienka i silos wyglądają zupełnie inaczej, ale z punktu widzenia detekcji mają wspólną cechę:
lokalnego składu atmosfery nie można bezpiecznie założyć wyłącznie na podstawie tego, jak wygląda otoczenie.
To właśnie uzasadnia użycie przenośnego przyrządu.
Nie istnieje jeden zestaw czujników do wszystkich nietypowych zastosowań
To najważniejsza zasada doboru sprzętu.
Przykładowo:
| Środowisko | Przykładowe zagrożenia wymagające analizy |
|---|---|
| Kopalnia węgla | CH₄, O₂, CO i inne wynikające z procesu |
| Oczyszczalnia | H₂S, CH₄, O₂ |
| Silos | O₂, CO₂ i gazy zależne od materiału |
| Browar | CO₂, O₂ |
| Statek | O₂, LEL, H₂S, CO oraz gazy zależne od ładunku |
| Dawny szyb naftowy | CH₄, H₂S |
| Zbiornik paliwa | O₂, pary palne oraz substancje zależne od produktu |
| Akcja pożarowa | CO, O₂ i inne produkty zależne od rodzaju zdarzenia |
Tabela nie jest gotową instrukcją doboru miernika. Pokazuje raczej, dlaczego konfiguracja musi wynikać z identyfikacji zagrożeń.
ALTAIR 4XR a ALTAIR 4X Mining – podobne nazwy, różne zastosowanie
Warto szczególnie rozdzielić te dwa urządzenia.
MSA ALTAIR 4XR jest współczesnym, bardzo wytrzymałym przenośnym detektorem czterogazowym przeznaczonym m.in. dla przemysłu ogólnego, wydobywczego, budownictwa, energetyki, Oil & Gas i straży pożarnej. Może być wyposażony między innymi w sensory gazów palnych, O2 oraz różne konfiguracje sensorów toksycznych.
MSA ALTAIR 4X Mining jest natomiast rodziną przygotowaną szczególnie pod zastosowania górnicze, z sensorem katalitycznym zoptymalizowanym pod metan oraz konfiguracjami i aprobatami właściwymi dla rynku górniczego.
Nie należy więc posługiwać się samą nazwą „ALTAIR 4X” podczas doboru urządzenia.
Dla bezpieczeństwa znaczenie mają:
- pełna nazwa wersji,
- numer katalogowy,
- zamontowane sensory,
- zakresy pomiarowe,
- rodzaj sensora palnego,
- konfiguracja alarmów,
- certyfikaty i dopuszczenia konkretnej sztuki.
Dlaczego górniczego modelu nie powinno się wybierać wyłącznie dlatego, że „jest bardziej profesjonalny”?
Specjalizacja urządzenia oznacza dopasowanie do konkretnego problemu, a nie automatyczną przewagę we wszystkich możliwych zastosowaniach.
Jeżeli zakład potrzebuje wykrywania H2S w oczyszczalni albo CO2 w browarze, wersja zoptymalizowana pod metan nie staje się automatycznie lepszym rozwiązaniem.
Podobnie w przestrzeni, w której głównym problemem jest NH3, konfigurację sensorową trzeba dobrać właśnie do amoniaku.
Najdroższy lub najbardziej specjalistyczny detektor może być bezużyteczny, jeśli nie ma właściwego sensora.
Przenośny detektor również potrzebuje testowania
Nietypowe środowisko pracy nie zmienia zasad metrologii.
Przed poleganiem na wskazaniach przyrząd powinien być obsługiwany i testowany zgodnie z instrukcją producenta.
Szczególnie ważne są:
- kontrola stanu obudowy,
- drożność wlotów,
- stan baterii,
- bump test,
- okresowa kalibracja,
- właściwy gaz testowy,
- kontrola terminów obsługowych,
- sprawdzenie alarmów.
Zaletą technologii XCell stosowanej w rodzinie MSA ALTAIR 4X jest między innymi przewidywany czteroletni czas życia sensorów oraz funkcja ostrzegania o zbliżającym się końcu ich okresu użytkowania. MSA Safety wskazuje również na ograniczenie zużycia gazu testowego i kosztów utrzymania w porównaniu z wcześniejszymi rozwiązaniami.
Czas pracy na baterii staje się krytyczny pod ziemią
W typowym zakładzie rozładowany miernik można wymienić stosunkowo szybko.
Kilkaset metrów pod ziemią sytuacja wygląda inaczej.
Detektor powinien zapewniać czas pracy obejmujący całą zmianę wraz z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa.
Oficjalna specyfikacja MSA ALTAIR 4X Mining wskazuje ponad 24 godziny pracy na pojedynczym ładowaniu, a w określonych warunkach konfiguracji producent podaje czas ponad 30 godzin.
Nie oznacza to oczywiście, że użytkownik powinien wyruszać pod ziemię z baterią mającą pozostałe dwie godziny pracy. Stan zasilania powinien być elementem kontroli przed rozpoczęciem zmiany.
Bump test w zastosowaniach górniczych
Szczególnie tam, gdzie człowiek polega na przyrządzie jako osobistym systemie ostrzegania, zwykłe uruchomienie elektroniki nie daje pełnej informacji o stanie sensorów.
Bump test polega na podaniu odpowiedniego gazu testowego i potwierdzeniu rzeczywistej reakcji.
W przypadku kanału metanowego ma to szczególne znaczenie, ponieważ pozwala potwierdzić, że fizyczny element odpowiedzialny za wykrywanie gazu nadal reaguje.
Elektroniczny self-test nie jest w stanie wygenerować metanu przed sensorem.
Kalibracja jest również potrzebna w urządzeniu zoptymalizowanym pod kopalnię
Specjalna wersja górnicza nie eliminuje zjawiska starzenia czy zmian charakterystyki sensora.
Urządzenie musi być utrzymywane zgodnie z dokumentacją producenta i procedurami zakładu.
Właściwa kalibracja umożliwia odniesienie odpowiedzi sensora do znanej wartości gazu wzorcowego.
W kopalni znaczenie jest szczególne: różnica pomiędzy odczytem wyglądającym na poprawny a odczytem metrologicznie zweryfikowanym nie jest kwestią komfortu operatora, lecz elementem zarządzania ryzykiem.
Czy detektor może zastąpić system wentylacji kopalni?
Nie.
Detekcja i wentylacja wykonują dwie zupełnie różne funkcje.
Wentylacja ma między innymi utrzymywać odpowiednie warunki atmosferyczne i usuwać zanieczyszczenia.
Detektor informuje, jaki jest stan atmosfery w miejscu pomiaru.
Badania dotyczące głębokich kopalń podkreślają, że ze względu na geometrię wyrobisk i skomplikowany charakter wentylacji lokalne parametry powietrza mogą nadal stanowić zagrożenie. Właśnie dlatego mobilny monitoring stanowi wartościowe uzupełnienie systemu.
Przenośny i stacjonarny monitoring mogą pracować razem
To szczególnie ważne w kopalniach, tunelach, oczyszczalniach i dużych instalacjach.
System stacjonarny kontroluje strategiczne punkty.
Przenośne urządzenie kontroluje atmosferę wokół użytkownika albo w miejscu aktualnie wykonywanej pracy.
Jeden system nie musi eliminować drugiego.
Dobrze zaprojektowana ochrona jest warstwowa.
Jak dobrać przenośny detektor do nietypowego zastosowania?
Zamiast zaczynać od katalogu produktów, lepiej odpowiedzieć na osiem pytań:
- Jakie gazy mogą wystąpić?
- W jakich zakresach stężeń?
- Czy problemem jest toksyczność, palność czy niedobór tlenu?
- Czy atmosfera może być wybuchowa?
- Czy potrzebne jest odpowiednie dopuszczenie urządzenia?
- Czy pomiar będzie dyfuzyjny, czy wymagana jest pompa i sonda?
- Jak długo trwa zadanie?
- Jak trudne są warunki mechaniczne i środowiskowe?
Dopiero później można przejść do wyboru modelu i konfiguracji.
Najczęstszy błąd: „czterogazowy” nie oznacza „wykrywa wszystkie gazy”
Określenie detektor czterogazowy oznacza możliwość jednoczesnego monitorowania określonej konfiguracji parametrów. Nie oznacza wykrywania dowolnych czterech gazów znajdujących się w powietrzu.
Jeżeli przyrząd monitoruje O2, LEL, CO i H2S, nie można na tej podstawie uznać, że bezpośrednio zmierzy:
- CO2,
- NH3,
- Cl2,
- SO2,
- VOC.
Do tych pomiarów potrzebne są odpowiednie kanały i technologie sensorowe.
FAQ – nietypowe zastosowania detektorów przenośnych
Czy detektor gazu wykorzystuje się w kopalni?
Tak. To jedno z najważniejszych zastosowań przenośnej detekcji. Istnieją specjalne rozwiązania przeznaczone dla górnictwa, takie jak MSA ALTAIR 4X Mining z sensorem katalitycznym zoptymalizowanym do metanu.
Czym różni się MSA ALTAIR 4X Mining od zwykłego detektora?
Wersja górnicza została opracowana pod wymagające środowisko kopalni. Producent wskazuje między innymi technologię XCell, sensor katalityczny zoptymalizowany do CH4, wysoką odporność środowiskową oraz warianty posiadające właściwe dopuszczenia górnicze.
Czy każda wersja ALTAIR 4X Mining mierzy dokładnie te same gazy?
Nie. Konfiguracja zależy od numeru części i rynku. Oficjalny katalog MSA Safety wymienia między innymi konfiguracje CH4/O2/CO oraz CH4/O2/CO/NO2. Przy zakupie trzeba więc sprawdzać dokładny numer katalogowy, a nie tylko nazwę modelu.
Czy przenośny detektor stosuje się na statkach?
Tak. Mierniki są używane między innymi do kontroli zamkniętych przestrzeni, ładowni, zbiorników i innych obszarów jednostki, w których atmosfera może stwarzać zagrożenie.
Czy detektor może być potrzebny w browarze?
Tak. Proces fermentacji może powodować obecność podwyższonych stężeń CO2, szczególnie w ograniczonych i nisko położonych przestrzeniach. W takim zastosowaniu trzeba jednak zastosować odpowiednią technologię pomiaru CO2, a nie zakładać, że standardowy sensor CO reaguje również na dwutlenek węgla.
Czy mierniki gazów wykorzystuje się przy zabytkach przemysłowych?
Tak, jeżeli w obiekcie mogą występować rzeczywiste zagrożenia gazowe. Naukowcy analizowali przykładowo wykorzystanie mobilnych mierników do monitorowania CH4 i H2S w rejonie historycznych kopalń ropy i gazu w polskich Karpatach.
Czy wykrywanie metanu wystarczy w kopalni?
Nie zawsze. Wymagana konfiguracja zależy od rodzaju kopalni, procesów, technologii i oceny zagrożeń. Warianty MSA ALTAIR 4X Mining obejmują nie tylko CH4, ale zależnie od konfiguracji również O2, CO, H2S lub NO2.
Najbardziej nietypowe zastosowania pokazują prawdziwą wartość detektora przenośnego
Przenośny detektor gazów nie jest po prostu mniejszą wersją systemu stacjonarnego.
Jego największą zaletą jest możliwość przeniesienia punktu pomiarowego dokładnie tam, gdzie pojawia się człowiek albo gdzie trzeba sprawdzić atmosferę.
Dlatego takie urządzenia spotykamy w miejscach tak różnych jak:
- kopalnie głębinowe,
- opuszczone szyby naftowe,
- studzienki telekomunikacyjne,
- kanały ciepłownicze,
- browary,
- silosy,
- kompostownie,
- składowiska odpadów,
- oczyszczalnie ścieków,
- tunele,
- ładownie statków,
- zbiorniki balastowe,
- cysterny,
- laboratoria wykorzystujące kriogenię,
- zbiorniki paliwowe,
- miejsca akcji ratowniczych.
Każde z tych środowisk wygląda inaczej, ale obowiązuje w nich ta sama zasada:
człowiek nie potrafi wiarygodnie ocenić składu atmosfery za pomocą wzroku ani węchu.
Górnictwo jest szczególnie dobrym przykładem, ponieważ przenośny miernik musi mierzyć i alarmować w otoczeniu, które jednocześnie jest mechanicznie wymagające, zapylone, wilgotne i potencjalnie zagrożone wybuchem.
Właśnie dlatego powstały rozwiązania takie jak MSA ALTAIR 4X Mining Multigas Detector. Producent zastosował w nim technologię XCell oraz katalityczny sensor gazów palnych zoptymalizowany pod metan, a poszczególne wersje występują z konfiguracjami dopasowanymi do potrzeb górnictwa i odpowiednimi dla danego rynku dopuszczeniami.
Nie oznacza to jednak, że „wersja górnicza” jest detektorem do wszystkiego. Wręcz przeciwnie. Jest doskonałym przykładem najważniejszej prawidłowości w profesjonalnej detekcji gazów:
im bardziej wymagające zastosowanie, tym mniej sensu ma urządzenie dobierane jako rozwiązanie uniwersalne.
W kopalni kluczowe może być szybkie i stabilne monitorowanie CH4, O2 i CO. W browarze podstawowym problemem może być CO2. W studzience kanalizacyjnej H2S, CH4 i niedobór tlenu. W dawnym szybie naftowym metan i siarkowodór. W zbiorniku po substancji chemicznej zagrożenie zależy natomiast od jego historii procesowej.
Dlatego pytanie przed wyborem miernika nie powinno brzmieć:
„Jaki jest najlepszy detektor przenośny?”
Znacznie właściwsze jest:
„Jakie gazy mogą wystąpić w miejscu, do którego idzie pracownik, w jakim zakresie musimy je zmierzyć i jakie dopuszczenie musi posiadać urządzenie, żeby można było bezpiecznie wykorzystać je właśnie tam?”
Dopiero na tej podstawie należy dobierać sensory, zakresy, technologię wykrywania gazów palnych, sposób pobierania próbki, czas pracy, odporność mechaniczną oraz certyfikację.
Najbardziej nietypowe zastosowania przenośnych detektorów gazów pokazują zatem coś bardzo praktycznego: zagrożenie atmosferyczne nie zaczyna się przy bramie rafinerii i nie kończy na oczyszczalni ścieków. Może wystąpić w każdym miejscu, w którym proces naturalny, technologiczny albo awaryjny zmienia skład powietrza szybciej, niż człowiek jest w stanie to zauważyć.